موسسه مطالعات درياى خزر تاريخ:25/11/79

خط لوله گاز ايران ـ ارمنستان : فرصتها و تهديدها

سخنرانى: آقاى مهندس چيت چيان

معاون وزير نيرو در امور انرژى

از زمان استقلال ارمنستان و جدايى آن از اتحاد جماهير شوروى سابق در سال 1991، ايران و ارمنستان همواره در صدد تقويت و توسعه همكاريهاى دو جانبه برآمده اند و از همان آغاز، طرح انتقال گاز ايران به ارمنستان نيز مورد توجه دو كشور قرار داشته است. در سال 1992 يك توافقنامه كلى در اين خصوص بين شركت ملى گاز ايران و وزارت انرژى جمهورى ارمنستان به امضاء رسيد كه در سال 1993 به يك يادداشت تفاهم و در سال 1995 به موافقتنامه فروش منجر شد. از زمان برگزارى اولين اجلاس سه جانبه كميته انرژى ميان جمهورى اسلامى ايران ، جمهورى ارمنستان، و جمهورى يونان موضوع احداث خط لوله گاز ايران و ارمنستان همواره مورد تأكيد سه كشور قرار گرفته و مطالعه پيش امكان سنجى مستقلى نيز توسط كشور يونان بر روى اين خط لوله بعمل آمده است.

1- توسعه همكاريهاى اقتصادى ميان ايران و ارمنستان

دو كشور ايران و ارمنستان همواره جهت توسعه روابط خود در كليه زمينه ها اعلام آمادگى نمودهاند و اخيراً در زمينه همكاريهاى اقتصادى به توافقاتى دست يافته اند كه از جمله مى توان به اعطاى اعتبار از سوى بانك توسعه صادرات ايران به تجار ارمنستان جهت انجام واردات از ايران، موافقت اوليه ارمنستان با احداث يك تونل 25 كيلومترى توسط ايران، تكميل يك مسير حمل و نقل بين المللى ميان گرجستان ، ارمنستان و ايران با مشاركت سه كشور و نيز فدراسيون روسيه، احداث خط توليد مينى بوس در ارمنستان توسط ايران خريد مس، و مليبدنوم از ارمنستان توسط ايران و بازسازى كارخانجات توليد ملامين در ارمنستان توسط شركت ملى پتروشيمى ايران اشاره كرد.

در اين بين موضوعات انرژى نيز پيوسته در اجلاس مقامات عالى دو كشور مورد توجه بوده است و به توافقاتى نيز از جمله مطالعات امكان سنجى احداث يك نيروگاه برقابى بر روى رودخانه ارس واقع در مرز ميان دو كشور منجر شده است.

در حال حاضر صادرات ارمنستان به ايران در حدود 2/18 درصد از كل صادرات اين كشور را تشكيل مى دهد در حالى كه واردات آن از ايران تنها 6/8 درصد از كل واردات اين كشور ميباشد. جدول (1) حجم مبادلات ميان دو كشور را در سالهاى 99ـ1996 نشان مى دهد.

جدول 1ـ مبادلات ميان ايران و ارمنستان (99ـ1996) برحسب دلار آمريكا

واردات ايران به ارمنستان	صادرات ايران به ارمنستان	سال
43،912،700	149،793،600	1996
42،583،600	88،671،400	1997
31،683،000	63،784،000	1998
34،214،000	78،495،000	1999

2ـ مرورى بر وضعيت انرژى در ارمنستان: زمينه هاى همكاريهاى دو جانبه

1ـ2 نفت

ارمنستان فاقد هر گونه توليد نفت ، ذخاير شناخته شده، يا پالايشگاه است و كاملاً وابسته به واردات فرآورده هاى پالايشى است. از آنجايى كه هيچگونه خط لوله فرآورده هاى نفتى به ارمنستان كشيده نشده است، كليه واردات اين كشور مى بايست از طريق خط آهن يا جاده انجام شود. واردات فرآورده هاى نفتى ارمنستان كه روزانه در حدود 5000 بشكه برآورد مى شود اغلب از پالايشگاه باتومى در جنوب گرجستان تأمين مى شود. بهرحال ايران هم اكنون امكان احداث يك پالايشگاه نفت خام را در اين كشور مورد مطالعه قرار داده است.

هر چند اواسط دهه 1990 مقدار كمى نفت توسط شركتهاى امريكايى و يونانى در ارمنستان اكتشاف شد ولى مقامات اين كشور در سال 1999 اعلام كردند كه بعلت تنگناهاى مالى فعاليتهاى اكتشاف در اين كشور متوقف شده است.

ارمنستان علاقه مند است خط لوله صادرات آذربايجان به بندر جيحان در تركيه از طريق خاك اين كشور عبور كند ولى با توجه به تداوم منازعات ناغوره ـ قره باغ اين امر بعيد به نظر مى رسد. بعلاوه، مقامات آذربايجان تصريح كردهاند كه آنها مسير ارمنستان را براى خط لوله خود برنخواهند گزيد و مسير گرجستان را بر آن ترجيح مى دهند.

2ـ2 گاز طبيعى

ارمنستان هم اكنون گاز طبيعى خود را از كشور تركمنستان و از طريق شبكه خط لوله روسيه و گرجستان تأمين مى نمايد. در طى سالهاى گذشته عرضه گاز تركمنستان به ارمنستان گاهگاهى به علل ناآرامى در قفقاز، حوادث خط لوله، و اختلافات مالى بين دو كشور قطع شده است. آخرين بار در آوريل سال 2000 به جهت اختلاف دو كشور بر سه بازپرداخت بهاى گاز عرضه آن كاهش يافت. گاز طبيعى منبع مهمى در تراز انرژى اين كشور محسوب مى شود و پيش بينى مى شود مصرف آن در آينده همچنان افزايش يابد، چنانكه در جدول (2) بخوبى ملاحظه ميشود:

جدول 2ـ پيش بينى مصرف گاز طبيعى در ارمنستان برحسب ميلياردمترمكعب در سال

سال										ميزان مصرف گاز طبيعي
2025	2020	2015	2010	2005	2004	2003	2002	2001	2000
54/1	46/1	25/1	17/1	9/0	84/0	79/0	74/0	72/0	7/0	بخش صنعت
1/1	2/1	3/1	32/1	52/1	35/1	28/1	2/1	13/1	05/1	بخش برق
86/2	54/2	25/2	½	18/1	21/1	13/1	06/1	05/1	05/1	بخش خدمات، تجارت و خانگي
5/5	2/5	8/4	5/4	6/3	4/3	2/3	3	9/2	8/2	جمع كل

در سالهاى اخير ارمنستان در صدد برآمده است از منابع عرضه ديگرى جهت تأمين گاز طبيعى مورد نياز خود استفاده نمايد كه در رأس آنها خط لوله گاز ايران به ارمنستان قرار دارد.

3ـ2 برق

جهت توليد برق در ارمنستان از انواع نيروگاههاى از جمله برقابي، حرارتي، و هسته اى استفاده مى شود، به طورى كه 40 درصد از برق اين كشور را برق هسته اي، 20 درصد را برق آبى و 40 درصد ديگر را برق حرارتى تشكيل مى دهد.

تقريباً كليه نيروگاههاى حرارتى ارمنستان به انتهاى دورة عمر اقتصادى خود رسيده اند و غيركارآ نيازمند بازسازى هستند. بعلاوه تأمين سوخت براى اين نيروگاهها يك چالش جدى محسوب ميشود.

برق هسته اى و برق آبى تنها منابع انرژى داخلى در ارمنستان هستند. اين كشور داراى چندين نيروگاه برقابى در امتداد رودخانه رازدان است و پروژه هايى را نيز در خصوص احداث نيروگاههاى برقابى جديد دنبال مى كند.

در سال 1995 ارمنستان به دليل مواجهه با يك انرژى شديد مجبور شد استفاده از نيروگاه هسته اى متزامور در ايروان را از سر بگيرد. اين در حالى است كه اين نيروگاه در سال 1989 به دليل نگرانيهاى ايمنى و لرزه نگارى تعطيل شده بود. هر چند كشورهاى اروپايى ارمنستان را براى تعطيل كردن اين نيروگاه تا سال 2003 تحت فشار قرار داده اند ولى دولت ارمنستان تعطيلى آن را مشروط به فراهم آمدن يك منبع انرژى جايگزين نموده است.

در حال حاضر ارمنستان از طريق خطوط انتقال برق به كليه كشورهاى همسايه خود متصل شده است. در سال 1997 اين كشور از طريق يك خط اتصال 220 كيلووات به شبكه برق ايران متصل گرديد. از طريق اين خطوط انتقال ارمنستان مى تواند به تبادل برق با كليه همسايگان خود بپردازد. اختلاف در تقاضاى فصلى برق در دو كشور ايران و ارمنستان امكان مبادله برق بين آنها را در هر دو سو فراهم آورده است و پيش بينى مى شود دو كشور مبادلات فصلى برق را در آينده نزديك تا سطح دو برابر افزايش دهند. جدول (3) مبادله برق را بين دو كشور در سال 1378 نشان مى دهد.

جدول 3ـ مبادله برق بين دو كشور ايران و ارمنستان برحسب مگاوات ساعت

(1378)

واردات برق از ارمنستان	صادرات برق به ارمنستان	ماه
ــ	1240	فروردين
53620	ــ	ارديبهشت
65620	ــ	خرداد
72300	ــ	تير
77080	ــ	مرداد
ــ	41480	شهريور
ــ	91380	مهر
ــ	117430	آبان
ــ	88910	آذر
ــ	36860	دي
ــ	42370	بهمن
4150	ــ	اسفند
272،770	419670	جمع

3ـ منافع خط لوله گاز ايران ـ ارمنستان براى طرفين

به نظر مى رسد تأمين انواع انرژى به صورت مطمئن (شامل گاز طبيعي، نفت كوره، LPG، و انرژى هسته اي) يكى از مهمترين دغدغه هاى دولت ارمنستان را تشكيل مى دهد. قطعاً توسعه منابع انرژى داخلى مستلزم توسعه نيروگاههاى برقابى و توسعه بهره بردارى از انرژيهاى نو (شامل انرژى خورشيدى و زمين گرمايي) است كه عليرغم پرهزينه بودن آنها بدلايل امنيتى در اولويت قرار گرفته اند.

در خصوص مسيرهاى واردات سوخت (خطوط انتقال نفت و گاز) دولت ارمنستان نه تنها مسيرهاى شمالى بلكه خطوط لوله گاز جنوبى را نيز مورد ملاحظه قرار داده است. به همين جهت است كه آنها از نزديك تحولات مربوط به مسير باكو ـ جيهان ، مسير بستر خزر، و پروژه اينوگيت را با دقت دنبال مى نمايند. آنها تنوع بخشى به مسيرهاى انتقال انرژى به اين كشور را بسيار مهم تلقى مى نمايند و خط لوله ايران ـ ارمنستان نيز در همن راستا مورد عنايت مقامات انرژى اين كشور قرار گرفته است. بعلاوه ، با توجه به طولانى بودن مسير انتقال گاز تركمنستان به ارمنستان كه هم اكنون مورد استفاده قرار مى گيرد، مى توان دريافت كه خط لوله ايران ـ ارمنستان از چه اهميت ويژه اى برخوردار است.

از سوى ديگر ايران نيز از سالها قبل ارمنستان را مسير مناسبى جهت انتقال گاز خود به اروپا ارزيابى كرده است. بازار بزرگ مصرف گاز در اروپا يك بازار مناسب براى صادرات گاز ايران محسوب مى شود كه با رقابت چندانى نيز از سوى ساير عرضه كنندگان گاز طبيعى مواجه نيست. از اين روست كه در پروژة اينوگيت، يعنى پروژه اتحاديه اروپا جهت احداث مسيرهاى جديد نفت و گاز به اروپا، ايران نيز مورد توجه قرار گرفته است. از نظر ايران، ارمنستان نه تنها يك هدف مستقيم براى صادرات گاز طبيعى است بلكه بخشى از مسير ترانزينت گاز ايران به اتحاديه اروپا محسوب مى شود. بعلاوه، ايران علاقمند است علاوه بر ارمنستان، به كشور گرجستان نيز گاز صادر نمايد. چنانچه در آينده گرجستان علاقه مند باشد گاز ايران را خريدارى نمايد و يا بعنوان مسير ترانزيت گاز ايران مورد استفاده قرار گيرد، خط لوله گاز ايران ـ ارمنستان را به گرجستان نيز مى توان امتداد داد.

4ـ ويژگيها و خصوصيات خط لوله

طول خط لوله ايران ـ تركمنستان 141 كيلومتر (48 مايل) است كه 100 كيلومتر آن در داخل خاك ايران و 41 كيلومتر ديگر در خاك ارمنستان كشيده مى شود. هزينه احداث خط لوله در مناطق كوهستانى ارمنستان 2/78 بيليون دلار و هزينه كل احداث آن 120 ميليون دلار پيش بينى شده است. خط لوله در داخل خاك ايران از نزديكى شهر تبريز آغاز مى شود و به نقطه اى در مرز دو كشور منتهى مى شود. در داخل ارمنستان خط لوله از يك نقطه مرزى نزديك شهر مگرى آغاز مى شود و در آرارات به شبكه گاز طبيعى ارمنستان مى پيوندد. ارمنستان در فاز اول عمليات خود خط لوله اى را كه شهرهاى جنوبى مگرى و كاجاران را به يكديگر متصل مى نمايد احداث خواهد كرد.

احتمالاً يك كنسوسيوم بين المللى متشكل از گاز پروم ، شركت گاز فرانسه ، شركت ملى گاز ايران ، و وزارت انرژى ارمنستان براى احداث اين خط لوله ايجاد خواهد شد.

در جدول زمانبندى مقرر شده است احداث خط لوله در ژانويه 2001 احداث شود و در سال 2002 صادرات گاز ايران به ارمنستان آغاز شود. انتظار مى رود پس ازاتمام فاز اول خط لوله بتوان روزانه 5/1 ميليون متر مكعب گاز طبيعى به ارمنستان صادر كرد و در صورت تكميل هر سه فاز ظرفيت آن روزانه 5/5ـ4 ميليون مترمكعب و سالانه حدود يك ميليارد مترمكعب خواهد بود. صادرات گاز در ماههاى مارس تا نوامبر هر سال صورت خواهد گرفت.

5ـ ديدگاههاى مختلف نسبت به خط لوله

هر چند هدف اوليه احداث خط لوله گاز ايران ـ ارمنستان فراهم آمدن منبع عرضه انرژى جديدى براى كشور ارمنستان بوده است ولى خط لوله مورد بحث به تدريج ابعاد ژئوپوليتيك بخود گرفته است. ارمنستان خط لوله را در چارچوب دو كشور منحصر نمى بيند و اميدوار است بتوان آن را به طرف غرب امتداد داد. هر دو كشور متفقاً معتقدند ارمنستان هدف نهايى صادرات گاز ايران نيست. مقامات انرژى اتحاديه اروپا نيز هم اكنون ايران را يك عرضه كننده استراتژيك بالقوه گاز طبيعى قلمداد مى نمايد. آنها علاقه مندند خط لوله به ساحل درياى سياه امتداد يافته و از آنجا به اروپا منتقل شود. گاز ايران پس از عبور از خط لوله بستر درياى سياه مى تواند از طريق شبكه خطوط لوله روسيه يا اوكراين به اروپا تحويل شود. بدين ترتيب اين خط لوله نه تنها امكان توسعه صنايع داخلى را در ارمنستان بهبود مى بخشد بلكه نقش و وزن سياسى ارمنستان را نيز تقويت خواهد كرد.

اتحاديه اروپا از جهت ديگرى نيز براى اين خط لوله اهميت قائل است. آنها اميدوارند با صادرات گاز طبيعى ايران به ارمنستان اين كشور بتواند نيروگاه هسته اى متزامور را تعطيل نمايد.

از سوى ديگر روسيه نيز از احداث اين خط لوله حمايت مى كند. برخى علت حمايت روسيه را نگرانى اين كشور از انباشت بدهيهاى ارمنستان به آن كشور مى دانند. به علاوه، در صورت تعطيل شدن متزامور روسيه مجبور خواهد بود گاز بيشترى به ارمنستان عرضه كند، مگر آن كه بخشى از تأمين گاز مورد نياز ارمنستان بر عهده ايران گذارده شود. به اعتقاد برخى ديگر عز تحليلگران علت حمايت روسيه از اين خطو لوله آن است كه مى تواند ضربه اى به خط لوله بستر خزر وارد كند كه از حمايت آمريكا برخوردار است. اين خط لوله مسير جديدى را در پيش روى تركمنستان جهت صادرات منابع گاز سرشار آن قرار خواهد داد.

به هر حال ، آمريكا همچنان با احداث اين خط لوله مخالفت مى نمايد و اتكاء به منابع انرژى ايران را يك اشتباه تلقى مى كند.

6ـ چالشى در مقابل خط لوله

با توجه به اينكه قيمت گاز خريدارى شده توسط ارمنستان از كشور روسيه به مراتب پائينتر از قيمت پيشنهادى ايران براى فروش گاز خود به اين كشور مى باشد، عامل قيمت ميتواند روند پيشرفت طرح را كند نمايد. به نظر ما بهتر است براى جلوگيرى از تآخير در احداث خط لوله قرارداد موجود كه همچنان معتبر است مبناى همكارى قرار گيرد. ارمنستان بر اين باور است كه با توجه به امكان دسترسى اين كشور به منابع گاز كشورهاى مستقل مشترك المنافع، قيمت گذارى گاز ايران نيز مى بايست با توجه به قيمتهاى رايج در اين بازار صورت پذيرد.

7ـ پيشرفتهاى اخير در احداث خط لوله

اخيراً يك مقام ارشد در كشور ارمنستان اظهار اميدوارى كرده است كه احداث خط لوله گاز از ابتداى سالجارى ميلادى آغاز و در كوتاهترين زمان ممكن تكميل گردد. وى همچنين از تشكيل كنسرسيومى متشكل از شركتهاى گاز پروم روسيه، شركت گاز فرانسه، وزارت انرژى ارمنستان، و شركت ملى گاز ايران خبر داده است.

از جانب ديگر اتحاديه اروپايى در نظر دارد براى انجام مطالعات فنى و حقوقى پروژه احداث خط لوله گاز ايران ارمنستان سى ميليون يورو تخصيص دهد. در حال حاضر دو مسير براى صادرات گاز ايران به اروپا متصور است: مسير ايران ـ تركيه ـ يونان و مسير ايران ـ ارمنستانـ گرجستان ـ اوكراين. با عنايت به اينكه استفاده از مسير ايران ـ ارمنستان ـ گرجستان از دغدغه هاى اتحاديه اروپا نسبت به نيروگاه اتمى ارمنستان مى كاهد، انتقال گاز ايران از اين مسير بيشتر مورد توجه اتحاديه اروپا مى باشد.

مقامات ايرانى اذعان داشته اند كه با هيچگونه مشكلى در تأمين مالى پروژه مواجه نيستند و ميتوانند عمليات احداث را آغاز نمايند. در خصوص تعيين قيمت گاز نيز كه در حال حاضر معضلى براى طرفين محسوب مى شود بايد اذعان داشت كه قيمت گاز از يك نرخ جهانى تبعيت نمى نمايد به طورى كه كشورهاى مستقل مشترك المنافع از قيمتهاى خاص خود و منطقه اروپا نيز از قيمتهاى مخصوص به خود برخوردارند. بهرحال ، نهايى شدن قيمت گاز صادراتى ايران به ارمنستان صرفاً به مذاكرات فيمابين بستگى دارد.

از جانب ديگر، شركت گاز پروم براى تأمين ملزومات ساخت خط لوله گاز ميان ايران و ارمنستان اعلام آمادگى كرده است، به نظر مى رسد هزينة تأمين اين ملزومات 60 درصد از كل هزينه پروژه را تشكيل مى دهد. ضمناً شركت ميتسوبيشى نيز علاقه خود را جهت همكارى در اين پروژه اعلام داشته است. شايان ذكر آن كه شركتهاى ايراني، روسي، و فرانسوى تاكنون در زمينه احداث پروژه به توافق رسيده و شركت گاز چين نيز در اين خصوص ابراز علاقه نموده است. به علاوه، سرمايه گذاران يونانى و فرانسوى نيز مصمم به مشاركت مالى در احداث اين پروژه مى باشند.

8ـ جمع بندى و نتيجه گيرى

احداث خط لوله ايران ـ ارمنستان يك ضرورت و الزام منطقى در منطقه به شمار مى رود. اين خط لوله نه تنها منافع مستقيم ايران و ارمنستان را تأمين مى نمايد بلكه مى تواند بعنوان مسير انتقال گاز ايران و تركمنستان به اروپا نيز مورد استفاده قرار گيرد. كشور ارمنستان با دسترسى به گاز ايران خواهد توانست ضمن سرعت بخشيدن به توسعه صنايع داخلى خود نيروگاه هسته اى متزامور را كه با مخاطرات زيست محيطى جدى مواجه است تعطيل نمايد و در منابع انرژى خود نيز تنوع ايجاد نمايد. اين خط لوله در عين حال مى تواند منافع روسيه و گرجستان را نيز تأمين نمايد.

هزينه هاى نسبتاً ناچيز احداث اين خط لوله و اعلام آمادگى اتحاديه اروپا ، روسيه، و يونان جهت مساعدت در اين پروژه و عزم جدى ايران و ارمنستان آينده اين خط لوله را بسيار نويد بخش كرده است و انتظار مى رود در آينده نزديك شاهد آغاز صادرات گاز ايران به ارمنستان و در آيندهاى نه چندان دور صادرات گاز ايران به اروپا باشيم.h/bar-kh

جدول 1ـ مبادلات ميان ايران و ارمنستان (99ـ1996)

برحسب دلار آمريكا

واردات از ارمنستان	صادرات به ارمنستان	سال
43،912،700	149،793،600	1996
42،583،600	88،671،400	1997
31،683،000	63،784،000	1998
34،214،000	78،495،000	1999

جدول شماره 2: پيش بينى مصرف گاز طبيعى كشور ارمنستان (2025ـ200)

(ميلياردمترمكعب)

سال										ميزان مصرف گاز طبيعي
2025	2020	2015	2010	2005	2004	2003	2002	2001	2000
54/1	46/1	25/1	17/1	9/0	84/0	79/0	74/0	72/0	7/0	بخش صنعت
1/1	2/1	3/1	32/1	52/1	35/1	28/1	2/1	13/1	05/1	بخش برق
86/2	54/2	25/2	½	18/1	21/1	13/1	06/1	05/1	05/1	بخش خدمات، تجارت و خانگي
5/5	2/5	8/4	5/4	6/3	4/3	2/3	3	9/2	8/2	جمع كل

جدول شماره 3ـ ميزان مبادله برق ج.ا.ايران با كشور ارمنستان در ماههاى مختلف سال 1378 (مگاوات)

واردات برق از ارمنستان	صادرات برق به ارمنستان	ماه
ــ	1240	فروردين
53620	ــ	ارديبهشت
65620	ــ	خرداد
72300	ــ	تير
77080	ــ	مرداد
ــ	41480	شهريور
ــ	91380	مهر
ــ	117430	آبان
ــ	88910	آذر
ــ	36860	دي
ــ	42370	بهمن
4150	ــ	اسفند
272،770	419670	جمع